همانگونه که دریا در شکلگیری اقتصاد، معماری و سبک زندگی مردم نقش داشته، در شکلگیری فرهنگ عاشورایی آنان نیز اثر گذاشته است. به همین دلیل، آیینهای محرم در جنوب ایران نه فقط جلوهای از دینداری، بلکه بخشی از میراث فرهنگی ناملموسی هستند که در طول نسلها در حافظه مردم بندرها و روستاهای ساحلی حفظ شدهاند.
هر سرزمینی عاشورا را با زبان خودش روایت میکند
در آذربایجان این روایت را میتوان در مرثیههای ترکی و آیین طشتگذاری دید، در یزد در حرکت نخلها و در کوچههای خشتی شهر. اما در بوشهر و هرمزگان، عاشورا با صدای دیگری روایت میشود؛ صدایی که از دریا تأثیر گرفته است.
در جنوب، جغرافیا تنها پسزمینه آیینها نیست؛ بخشی از هویت آنهاست. همانگونه که گرما، باد، نخلستان و دریا در زندگی مردم حضور دارند، در آیینهای محرم نیز حضور پیدا کردهاند.
برای همین است که محرم در این منطقه بیش از آنکه شبیه یک مراسم باشد، به یک تجربه فرهنگی شباهت دارد؛ تجربهای که در آن مذهب، موسیقی، حافظه تاریخی و سبک زندگی مردم در هم تنیده شدهاند.
اگر در یکی از شبهای محرم در کوچههای قدیمی بوشهر یا بندرهای هرمزگان قدم بزنید، نخستین چیزی که توجه شما را جلب میکند صداست.
صدای سنج و دمام
صدایی که سالهاست به یکی از شناختهشدهترین نمادهای محرم جنوب ایران تبدیل شده است.
اما سنج و دمام تنها یک موسیقی آیینی نیست.
این صدا در واقع اعلام ورود به فضای سوگواری است؛ نوعی زبان جمعی که مردم منطقه از طریق آن با محرم ارتباط برقرار میکنند.
هنگامی که گروههای دمامزن در کوچهها و محلهها حرکت میکنند، شهر حال و هوای دیگری پیدا میکند. صدای ضرباهنگ منظم دمامها در میان دیوارهای بندری میپیچد و فضایی میسازد که کمتر مشابهی برای آن در دیگر مناطق ایران میتوان یافت.
برای بسیاری از مردم جنوب، محرم پیش از آنکه دیده شود، شنیده میشود.
شاید همین ویژگی است که موسیقی آیینی را به یکی از مهمترین عناصر میراث عاشورایی بوشهر و هرمزگان تبدیل کرده است.
بندرهایی که با محرم چهره دیگری پیدا میکنند
شهرهای ساحلی جنوب در طول تاریخ محل رفتوآمد فرهنگها، تجارتها و ارتباطات دریایی بودهاند.
اما با آغاز محرم، این بندرها از هیاهوی معمول خود فاصله میگیرند و چهرهای دیگر پیدا میکنند.
در کوچههای قدیمی بوشهر، در محلههای تاریخی بندرعباس، در شهرهای ساحلی و حتی در روستاهای کوچک کنار خلیج فارس، نشانههای محرم همه جا دیده میشود.
پرچمهای سیاه، حسینیههای فعال، مجالس روضه و حرکت دستههای عزاداری بخشی از سیمای این روزهای جنوب است.
آنچه بیش از همه جلب توجه میکند، حضور گسترده مردم در مراسم است.
محرم در جنوب یک رویداد تماشایی نیست؛ یک مشارکت جمعی است.
تقریباً همه بخشی از مراسماند. برخی در هیئتها حضور دارند، برخی نذر میکنند، برخی در آمادهسازی مجالس همکاری دارند و برخی مسئولیت اجرای آیینها را بر عهده میگیرند.
همین مشارکت عمومی سبب شده است که بسیاری از سنتهای عاشورایی منطقه با وجود تحولات اجتماعی و اقتصادی همچنان پابرجا بمانند.
در واقع، آنچه میراث ناملموس را حفظ کرده، نه بناها و اشیا، بلکه خود مردم بودهاند.
در جنوب ایران، هنوز هم بسیاری از آیینها از طریق مشاهده، تجربه و حضور در مراسم به نسلهای بعد منتقل میشوند.
کودکی که امروز در کنار پدر خود در یک مجلس عزاداری حضور دارد، در حقیقت بخشی از فرآیند انتقال میراث فرهنگی را تجربه میکند.
از نخلستان تا ساحل؛ جغرافیای سوگواری
یکی از ویژگیهای کمتر مورد توجه فرهنگ عاشورایی جنوب، پیوند آن با چشمانداز طبیعی منطقه است.
در بسیاری از نقاط ایران، آیینهای محرم در بستر شهرها و روستاها شناخته میشوند، اما در بوشهر و هرمزگان طبیعت نیز بخشی از روایت است.
نخلستانها، ساحل، لنجها و دریا عناصر جداگانهای از زندگی مردم نیستند؛ بخشی از هویت آناناند.
همین مسئله باعث شده است که بسیاری از نمادهای فرهنگی منطقه نیز به نوعی با آیینهای مذهبی پیوند بخورند.
در برخی شهرها و روستاها، مسیر حرکت دستههای عزاداری از کنار دریا عبور میکند. صدای نوحه در فضایی میپیچد که بوی نمک و رطوبت در آن جریان دارد.
برای گردشگری که از مناطق مرکزی ایران به جنوب سفر کرده باشد، این تجربه کاملاً متفاوت است.
او با نوعی از سوگواری روبهرو میشود که جغرافیا در شکلگیری آن نقش مستقیم داشته است.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از پژوهشگران مردمشناسی، محرم جنوب را یکی از شاخصترین نمونههای پیوند میان محیط طبیعی و فرهنگ مذهبی در ایران میدانند.
در اینجا دریا فقط یک عنصر طبیعی نیست؛ بخشی از حافظه جمعی مردم است و این حافظه در آیینهای عاشورایی نیز بازتاب پیدا کرده است.
حافظهای که در صدا و حرکت باقی مانده است
بخش مهمی از میراث عاشورایی بوشهر و هرمزگان را نمیتوان در ساختمانها یا اشیای تاریخی جستوجو کرد.
این میراث بیشتر در صداها، مهارتها و رفتارهای جمعی نهفته است.
در شیوه دمامنوازی، در نوحههایی که نسل به نسل منتقل شدهاند، در آداب برگزاری مراسم، در سنتهای نذری و در مشارکت اجتماعی مردم.
همین ویژگی است که ارزش این میراث را دوچندان میکند.
زیرا حفظ آن تنها با نگهداری یک بنا یا ثبت یک اثر ممکن نیست.
برای تداوم این فرهنگ باید دانش و تجربهای که در میان مردم وجود دارد حفظ شود.
امروزه بسیاری از پژوهشگران میراث فرهنگی معتقدند آیینهای محرم جنوب از مهمترین سرمایههای فرهنگی کشور محسوب میشوند؛ نه فقط به دلیل قدمت، بلکه به دلیل تداوم و زنده بودن.
این آیینها هنوز بخشی از زندگی روزمره مردماند.
هنوز نوجوانانی هستند که شیوه دمامنوازی را از بزرگان محله یاد میگیرند.
هنوز خانوادههایی هستند که نذرها و سنتهای قدیمی خود را حفظ کردهاند.
هنوز محلههایی هستند که هویت اجتماعی خود را در پیوند با هیئتها و آیینهای محرم تعریف میکنند.
در روزگاری که بسیاری از سنتهای محلی جهان در حال فراموشیاند، همین استمرار اهمیت ویژهای دارد.
جایی که عاشورا با زندگی روزمره درآمیخته است
شاید مهمترین ویژگی محرم در بوشهر و هرمزگان این باشد که میان آیین و زندگی فاصلهای وجود ندارد.
عزاداری بخشی جدا از جامعه نیست؛ در دل جامعه جریان دارد.
از بندرهای تاریخی تا روستاهای ساحلی، از محلههای قدیمی تا نخلستانهای حاشیه خلیج فارس، همه چیز نشان میدهد که عاشورا در جنوب صرفاً یک مناسبت مذهبی نیست.
اینجا محرم نوعی حافظه مشترک است.
حافظهای که مردم را گرد هم میآورد، روابط اجتماعی را بازسازی میکند و فرصتی برای انتقال ارزشها و سنتها به نسلهای بعد فراهم میآورد.
به همین دلیل، سفر به جنوب ایران در روزهای محرم تنها سفر به یک مقصد گردشگری نیست.
این سفر نوعی مواجهه با فرهنگ زندهای است که هنوز در متن زندگی مردم حضور دارد.
فرهنگی که در آن صدای دمام، بوی دریا، سایه نخلها و نوای مرثیه در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و یکی از متمایزترین جلوههای میراث عاشورایی ایران را پدید آوردهاند.
در بوشهر و هرمزگان، عاشورا صرفاً روایت نمیشود؛ زندگی میشود.
و شاید همین ویژگی است که این منطقه را به یکی از منحصربهفردترین جغرافیاهای میراث ناملموس محرم در ایران تبدیل کرده است؛ جایی که دریا، تاریخ و ایمان قرنهاست در کنار یکدیگر به سوگ نشستهاند.
انتهای پیام/
نظر شما